تحولات و انقلاب های صنعتی، در طول تاریخ صرفا تغییراتی از جنس تکنولوژی نبوده اند، بلکه هر انقلاب صنعتی، ساختار اقتصاد، شیوه مدیریت، روابط اجتماعی و حتی مدل تفکر انسان را دگرگون کرده است.
“از همین منظر، انقلاب های صنعتی را می توان نقطه های عطف تحول تمدن اقتصادی بشر دانست”
امروزه جهان در آستانه یکی از عمیق ترین تغییرات تاریخ مدیریت و صنعت قرار گرفته است، تغییری که با عنوان نسل پنجم انقلاب صنعتی یا Industry 5.0 با رویکرد همکاری میان انسان و هوش مصنوعی شناخته می شود.
نگارنده: دکتر علی روشنایی مشاور توسعه کسب و کار در کرج
همکاری انسان و هوش مصنوعی – نسل پنجم از انقلاب های صنعتی
برخلاف نسل های پیشین که عمدتا بر توسعه ماشین آلات، تولید انبوه یا اتوماسیون تمرکز داشتند، انقلاب صنعتی نسل پنجم بر “همکاری انسان و هوش مصنوعی” متمرکز است.
در این رویکرد، فناوری دیگر صرفا ابزاری برای کاهش هزینه یا افزایش سرعت تولید نیست، بلکه بستری برای تقویت توانمندی های شناختی، خلاقیت و قدرت تصمیم گیری انسان محسوب می شود.
برای درک اساسی مفهوم Industry 5.0 یا همان نسل پنجم از انقلاب های صنعتی، ابتدا باید مسیر تکامل آنها را شناخت. در ادامه و بطور خلاصه به نسل های انقلاب صنعتی و ویژگی آن می پردازیم.
انقلاب صنعتی نسل اول تا نسل پنجم
تاریخ آغاز و پایان دوره های انقلاب های صنعتی
- انقلاب صنعتی اول آغاز مکانیزاسیون با ماشین بخار (Industry 1.0) حدود 1760 تا 1840
- انقلاب صنعتی دوم عصر برق، خطوط تولید و تولید انبوه (Industry 2.0) حدود 1870 تا 1914
- انقلاب صنعتی سوم عصر الکترونیک، کامپیوتر و اتوماسیون (Industry 3.0)از حدود 1970
- انقلاب صنعتی چهارم عصر هوشمندسازی، اینترنت اشیا و هوش مصنوعی(Industry 4.0)از حدود 2010
- انقلاب صنعتی پنجم عصر همکاری انسان و هوش مصنوعی، پایداری و انسان محوری(Industry 5.0)از حدود 2020 میلادی
دلایل ظهور و ویژگی های انقلاب های صنعتی
-
انقلاب صنعتی اول، آغاز عصر مکانیزاسیون
انقلاب صنعتی اول در اواخر قرن هجدهم و با توسعه ماشین بخار آغاز شد. پیش از آن، اقتصاد جهان عمدتا مبتنی بر کشاورزی و تولیدات دستی بود، اما ورود ماشین آلات باعث شد مفهوم تولید صنعتی شکل بگیرد.
این تحول موجب توسعه کارخانه ها، افزایش ظرفیت تولید و گسترش حمل و نقل صنعتی شد. در واقع، انقلاب صنعتی اول آغاز جدایی اقتصاد جهان از ساختار سنتی و ورود به عصر صنعت بود.
-
انقلاب صنعتی دوم، تولد تولید انبوه
در اواخر قرن نوزدهم، با گسترش برق و خطوط مونتاژ، انقلاب صنعتی دوم شکل گرفت. اگر انقلاب اول ” بهره گیری از قدرت مکانیکی” را وارد صنعت کرد، انقلاب دوم “چارچوب های بهره وری صنعتی” را متحول ساخت.
در این دوره، ابداع و پیاده سازی خطوط تولید انبوه و استاندارد سازی محصولات توسعه یافت و صنایع بزرگی مانند فولاد، نفت و خودروسازی رشد چشمگیری پیدا کردند. سازمان ها به تدریج ساختارمند تر شدند و مدیریت علمی نیز در همین دوره شکل گرفت.
“در حقیقت، Industry 2.0 آغاز نگاه سیستمی به تولید بود”
-
انقلاب صنعتی سوم، ورود فناوری اطلاعات (IT)
از دهه 1970 میلادی، جهان وارد نسل سوم انقلاب صنعتی شد. در این دوره، فناوری اطلاعات، کامپیوترها و اتوماسیون صنعتی به کارخانه ها راه پیدا کردند.
ماشین ها دیگر صرفا مکانیکی نبودند، بلکه قابلیت پردازش اطلاعات و کنترل عملیات را نیز پیدا کردند. نرم افزارها، سیستم های کنترلی و اینترنت به تدریج ساختار تولید و مدیریت سازمان ها را تغییر دادند.
” Industry 3. 0 آغاز عصر دیجیتال بود، عصری که در آن داده و اطلاعات به یکی از مهم ترین منابع قدرت و تصمیم گیری سازمان ها تبدیل شد”
-
انقلاب صنعتی چهارم، هوشمندسازی و اتصال دیجیتال
با توسعه اینترنت اشیا(IOT) کلان داده(Big Data) رایانش ابری(cloud computing) و هوش مصنوعی (AI)، نسل چهارم انقلاب صنعتی شکل گرفت. در این نسل، تمرکز اصلی بر اتصال هوشمند سیستم ها، ماشین ها و داده ها بود.
کارخانه ها به سمت “کارخانه های هوشمند” حرکت کردند و سازمان ها توانستند بخش بزرگی از تحلیل ها و عملیات خود را به صورت خودکار انجام دهند.
“هدف اصلی Industry 4.0 افزایش سرعت، دقت، بهره وری و کاهش هزینه ها بود”
در این نسل، فناوری به مرکز تصمیم گیری سازمان ها نزدیک شد و داده ها به مهم ترین دارایی استراتژیک شرکت ها تبدیل شدند.
اما در کنار این پیشرفت ها، یک نگرانی مهم نیز شکل گرفت، اینکه آیا انسان به تدریج از مرکز سیستم خارج خواهد شد؟
-
انقلاب صنعتی پنجم؛ بازگشت انسان به مرکز فناوری
Industry 5.0 در واقع پاسخی به این نگرانی است که نقش انسان در صنایع و توسعه آن چه خواهد شد؟
نسل پنجم انقلاب صنعتی معتقد است که آینده صنعت نباید صرفا بر اتوماسیون و هوشمند سازی متمرکز باشد، بلکه باید میان فناوری و ارزش های انسانی تعادل ایجاد شود.
در این رویکرد، انسان حذف نمی شود، بلکه نقش او متحول می گردد. هوش مصنوعی وظیفه تحلیل حجم عظیم داده ها، پیش بینی، پردازش اطلاعات و اجرای بخشی از عملیات را برعهده می گیرد، اما خلاقیت، قضاوت، تصمیم گیری های پیچیده و نوآوری همچنان در اختیار انسان باقی می ماند.
“به همین دلیل، مهم ترین مفهوم Industry 5.0 همکاری انسان و هوش مصنوعی است، نه جایگزینی انسان با ماشین”
تفاوت بنیادین Industry 4.0 و Industry 5.0
در یک کلام اگر Industry 4.0 را بتوان عصر هوشمند سازی فناوری دانست، Industry 5.0 عصر هوشمند سازی همکاری انسان و فناوری است.
در نسل چهارم، سازمان ها تلاش می کردند ماشین ها را هوشمندتر کنند، اما در نسل پنجم سوال اصلی این است که چگونه می توان از فناوری برای تقویت توانمندی های انسانی استفاده کرد.
به همین دلیل، مفاهیمی مانند:
Human-Centricity ،Sustainability ،Resilience ،Creativity ،Cognitive Collaboration به محورهای اصلی مدیریت و صنعت تبدیل شده اند.
در واقع، نسل پنجم انقلاب صنعتی تلاش می کند میان سه عنصر کلیدی تعادل ایجاد کند:
- تکنولوژی
- انسان
- و پایداری
نقش هوش مصنوعی در سازمان های آینده
هوش مصنوعی در Industry 5.0 دیگر صرفا یک ابزار نرم افزاری نیست، بلکه بخشی از زیرساخت تصمیم گیری سازمان ها محسوب می شود.
امروزه AI می تواند روندهای بازار را تحلیل کند، رفتار مشتریان را پیش بینی نماید، ریسک ها را شناسایی کند و حتی بخشی از تصمیمات عملیاتی را اتخاذ نماید. اما همچنان درک انسانی، تفکر استراتژیک، خلاقیت و قضاوت اخلاقی، وابسته به انسان باقی می ماند.
به همین دلیل، سازمان های آینده احتمالا ساختارهایی ترکیبی خواهند داشت، ساختارهایی متشکل از انسان، سیستم های هوشمند، AI Agents و مدیران ناظر.
پیامدهای مدیریتی Industry 5.0
نسل پنجم انقلاب صنعتی صرفا یک تحول فناورانه نیست، بلکه یک تحول مدیریتی و استراتژیک نیز محسوب می شود.
در این نسل:
- مدل های تصمیم گیری تغییر می کنند
- ساختار سازمان ها بازطراحی می شوند
- مفهوم شغل دگرگون می شود
“و مهمتر از همه اینکه مزیت رقابتی از منابع فیزیکی به سمت توانایی یادگیری و سازگاری حرکت می کند”
در چنین شرایطی، مدیران آینده باید علاوه بر دانش مدیریتی، درک عمیقی از مسائلی همچون هوش مصنوعی، تحلیل داده، تحول دیجیتال، مدیریت اکوسیستم ها، و تاب آوری سازمانی داشته باشند.
سخن پایانی
مسیر انقلاب های صنعتی، مسیر حرکت بشر از ماشین های مکانیکی به سمت سیستم های هوشمند بوده است، اما Industry 5.0 فراتر از یک تحول فناورانه است.
“نسل پنجم انقلاب صنعتی تلاش می کند فناوری را دوباره در خدمت انسان قرار دهد و میان هوشمندی ماشین ها و ارزش های انسانی تعادل ایجاد کند”
در آینده، سازمان های موفق صرفا سازمان هایی نخواهند بود که فناوری بیشتری دارند، بلکه سازمان هایی خواهند بود که بتوانند همکاری موثرتری میان انسان و هوش مصنوعی ایجاد کنند.
اگر انقلاب صنعتی اول، قدرت بخار را به خدمت تولید گرفت و انقلاب صنعتی چهارم هوش ماشین ها را توسعه داد، انقلاب صنعتی پنجم به دنبال آن است که هوش مصنوعی را در خدمت توسعه توانمندی های انسانی قرار دهد. در چنین شرایطی، موفق ترین سازمان های آینده نه آن هایی خواهند بود که بیشترین فناوری را در اختیار دارند، بلکه سازمان هایی خواهند بود که بتوانند بهترین همکاری را میان انسان، داده و هوش مصنوعی ایجاد کنند.
مزیت رقابتی آینده، نه فقط در قدرت فناوری، بلکه در کیفیت تعامل میان انسان، داده و هوش مصنوعی شکل خواهد گرفت.
